پاسخ کوتاه: چیزی که در بازار به آن «هارد گوشی» می گویند، حافظه فلش داخلی است که روی برد لحیم شده؛ در بیشتر گوشی های اندرویدی از نوع eMMC یا UFS و در آیفون یک تراشه NAND با کنترلر اختصاصی اپل. بخش بزرگی از گوشی هایی که با عنوان «هارد سوخته» به تعمیرگاه می رسند، در واقع خرابی نرم افزاری، ترک لحیم زیر تراشه یا ایراد در مدار تغذیه حافظه دارند و خود تراشه سالم است. تشخیص درست همین تفاوت، سرنوشت گوشی و اطلاعات شما را تعیین می کند.
هارد موبایل دقیقا چیست؟
حافظه داخلی گوشی یک تراشه BGA است؛ یعنی به جای پایه، زیر آن صدها گلوله ریز قلع قرار دارد که آن را به برد وصل می کند. این تراشه سیستم عامل، برنامه ها، عکس ها و تمام داده های کاربر را نگه می دارد. سه نوع رایج آن:
- eMMC: در گوشی های اقتصادی و مدل های قدیمی تر رایج است. سرعت کمتری دارد و کنترلر داخل خود تراشه است.
- UFS: در بیشتر گوشی های میان رده و پرچمدار اندرویدی امروزی به کار می رود و خواندن و نوشتن سریع تری دارد.
- حافظه آیفون: تراشه NAND که با کنترلر داخل پردازنده اپل کار می کند و به آن جفت شده است؛ به همین دلیل تعویض آن کار ساده ای نیست.
کلمه «سوختن» اصطلاح بازار است. از نظر فنی باید پرسید تراشه واقعا آسیب فیزیکی دیده، یا داده و فرمور روی آن خراب شده، یا اصلا برق و ارتباط به آن نمی رسد.
سوختن هارد یا خرابی نرم افزاری؟ چهار حالت متفاوت
| نوع خرابی | نشانه های رایج | راه رفع معمول | سرنوشت اطلاعات |
|---|---|---|---|
| خرابی نرم افزاری و فایل سیستم | بوت لوپ بعد از آپدیت ناقص، گیر کردن روی لوگو، ورود خودکار به ریکاوری | فلش دوباره سیستم عامل با فایل درست | اگر فلش بدون پاک کردن داده انجام شود گاهی حفظ می شود؛ فلش کامل یا ریست، داده را پاک می کند |
| فرسودگی سلول های حافظه | کندی شدید و رو به افزایش، خطای ذخیره فایل، برگشتن تغییرات بعد از ری استارت (حالت فقط خواندنی) | تعویض تراشه حافظه و راه اندازی دوباره نرم افزار | تا وقتی گوشی بالا می آید، فورا نسخه پشتیبان بگیرید |
| ترک لحیم زیر تراشه بعد از ضربه | روشن نشدن، خاموش شدن با فشار روی بدنه، ری استارت های تصادفی | ریبال تراشه با شابلون | چون خود تراشه سالم است، اغلب حفظ می شود |
| آسیب الکتریکی یا خوردگی ناشی از آب | روشن نشدن کامل، کشیدن جریان غیرعادی، داغ شدن یک نقطه از برد | عیب یابی مدار تغذیه و تعویض قطعه معیوب | اگر آسیب فقط در مدار تغذیه باشد، با تعمیر برد قابل برگشت است |
دلایل واقعی خرابی حافظه گوشی
- ضربه و افتادن: شایع ترین علت مشکل سخت افزاری. ضربه به جای خود تراشه، معمولا گلوله های قلع زیر آن را ترک می دهد.
- آب و رطوبت: خوردگی روی پایه ها و قطعات اطراف حافظه، ارتباط یا تغذیه آن را قطع می کند. هرچه گوشی خیس دیرتر باز و تمیز شود، خوردگی پیشرفت بیشتری دارد.
- فرسودگی طبیعی: سلول های حافظه فلش تعداد دفعات نوشتن محدودی دارند. گوشی ای که سال ها با حافظه تقریبا پر کار کرده، فضای کمتری برای پخش نوشتن روی سلول ها دارد و زودتر فرسوده می شود.
- گرمای مداوم: گرما به تنهایی حافظه را فورا خراب نمی کند، ولی کار طولانی در دمای بالا فرسودگی تراشه و لحیم ها را سریع تر می کند.
- ایراد در مدار تغذیه: اتصال کوتاه یک خازن یا خرابی PMIC می تواند برق خطوط حافظه را قطع کند. در این حالت حافظه سالم است ولی گوشی رفتاری شبیه «هارد سوخته» دارد.
- قطع شدن فرایند آپدیت یا فلش: نتیجه آن معمولا خرابی نرم افزاری است، نه آسیب فیزیکی تراشه، و با فلش درست قابل رفع است.
چند باور رایج هم دقیق نیست. روشن و خاموش کردن یا ری استارت گوشی هنگام شارژ آسیبی به حافظه نمی زند. بدافزار می تواند سیستم عامل و داده ها را مختل کند، اما سوختن فیزیکی تراشه را نمی توان به آن نسبت داد. شارژر بی کیفیت بیشتر به مدار شارژ و باتری آسیب می زند و آسیب مستقیم آن به حافظه کمتر است. ریست کارخانه هم تراشه را خراب نمی کند، ولی تمام اطلاعات را پاک می کند.
علائمی که باید جدی بگیرید
- گوشی روی لوگو گیر می کند یا مدام ری استارت می شود.
- عکس، برنامه یا تنظیماتی که ذخیره کرده اید بعد از ری استارت برمی گردد یا ناپدید می شود.
- پیغام خطای حافظه یا ذخیره نشدن فایل می بینید، در حالی که فضای خالی کافی دارید.
- کندی گوشی به مرور و بدون دلیل نرم افزاری واضح بیشتر می شود.
- گوشی اصلا روشن نمی شود یا با فشار روی بدنه خاموش می شود.
هیچ کدام از این نشانه ها به تنهایی ثابت نمی کند حافظه خراب است؛ باتری ضعیف، ایراد PMIC یا مشکل نرم افزاری هم همین علائم را می سازند. تعمیرکار با منبع تغذیه الگوی جریان مصرفی را می بیند، بررسی می کند گوشی وارد حالت دانلود، فست بوت یا EDL می شود یا نه، و در صورت نیاز با باکس های سرویس حافظه مثل UFI یا Easy JTAG سلامت و عمر تراشه eMMC یا UFS را می خواند.
بازیابی اطلاعات از هارد خراب گوشی
مهم ترین نکته این است که گوشی های امروزی اطلاعات کاربر را رمزگذاری می کنند. اندروید برای گوشی هایی که با اندروید ۱۰ یا بالاتر عرضه شده اند رمزگذاری مبتنی بر فایل را الزامی کرده و آیفون همیشه داده ها را رمزگذاری می کند. کلید رمز به سخت افزار همان گوشی وابسته است.
نتیجه عملی این است:
- جدا کردن تراشه حافظه و خواندن آن در دستگاه دیگر (Chip-off) در گوشی های جدید معمولا داده قابل استفاده ای نمی دهد، چون داده خوانده شده رمزگذاری شده است.
- راه اصلی بازیابی، برگرداندن همان برد به حالت روشن شدن است؛ مثلا با تعمیر مدار تغذیه، ریبال حافظه یا در موارد خاص انتقال هم زمان پردازنده و حافظه به برد سالم.
- نرم افزارهای بازیابی روی کامپیوتر فقط وقتی کار می کنند که گوشی روشن شود و به کامپیوتر وصل شود؛ برای تراشه ای که آسیب فیزیکی دیده کاری از آن ها برنمی آید.
- اگر اطلاعات برایتان مهم است، قبل از هر کاری اجازه ریست کارخانه یا فلش کامل ندهید؛ این دو کار داده را پاک می کنند.
در گوشی های قدیمی تر بدون رمزگذاری، خواندن مستقیم تراشه گاهی جواب می دهد. هزینه و احتمال موفقیت به مدل، نوع آسیب و سابقه تعمیرات قبلی بستگی دارد و پیش از شروع کار نمی توان آن را تضمین کرد.
چطور عمر حافظه گوشی را بیشتر کنیم؟
- به طور منظم از اطلاعات نسخه پشتیبان بگیرید؛ در حساب گوگل یا iCloud، روی کامپیوتر یا هر دو. این تنها راهی است که در هر نوع خرابی اطلاعات شما را نجات می دهد.
- حافظه را تا آخرین مگابایت پر نکنید. فضای خالی به کنترلر حافظه اجازه می دهد نوشتن را روی سلول های بیشتری پخش کند.
- گوشی را در گرمای طولانی، مثلا داخل خودروی آفتاب خورده یا هنگام بازی سنگین زیر شارژ، قرار ندهید.
- آپدیت سیستم عامل را با شارژ کافی و اینترنت پایدار انجام دهید و وسط کار آن را قطع نکنید.
- گوشی خیس را روشن نکنید و هرچه زودتر برای باز کردن و تمیز کردن برد اقدام کنید.
- از قاب مناسب استفاده کنید؛ بیشتر ترک های لحیم حافظه نتیجه ضربه است.
تعمیر حافظه گوشی را کجا یاد بگیریم؟
تشخیص اینکه گوشی با فلش درست می شود یا ایراد سخت افزاری دارد، در دوره تعمیرات نرم افزار موبایل آموزش داده می شود؛ از حالت های EDL و BROM تا تشخیص بوت لوپ سخت افزاری. ریبال تراشه حافظه، کار با شابلون و عیب یابی خطوط تغذیه حافظه با منبع تغذیه هم بخشی از دوره تعمیرات برد موبایل است. برای اطلاع از شرایط هر دوره با آموزشگاه برتر تماس بگیرید.
